SELEKSIYA JARAYONINING ILMIY ASOSLARI VA RATSIONALYUKLAMA MOTIVOTSION BARQARORLIK ASOSLARI
Kalit so‘zlar:
motivatsiya, morfofunksional asoslar, adaptatsion sindrom, oliy nerv faoliyati, neyroendokrin tizim, individual yondashuv, sport seleksiyasi.Abstrak
Ushbu maqolada sportchilarda motivatsiyani shakllantirishning morfofunksional va
adaptatsion asoslari koʻrib chiqiladi. Maqolaning empirik bazasini Oʻzbekiston davlat
sport akademiyasi huzuridagi ilmiy-tadqiqotlar instituti tomonidan respublikaning
barcha olimpiya va paralimpiya tayyorlash markazlari va ixtisoslashtirilgan sport
maktablarida 30 mingdan ortiq yosh sportchi ishtirokida olib borilgan amaliy kuzatuv
tadqiqoti tashkil etadi. Motivatsiyaning biologik zamini — morfofunksional tuzilish,
vegetativ nervlar sistemi reaktivligi, gipofizar-adrenal oʻq faoliyati hamda miya yarim
korteksining dominantlik xususiyatlari — bevosita sportchi shaxsining intilish darajasini
belgilaydi. Maqolada Selye umumiy adaptatsion sindromi, Pavlov oliy nerv faoliyati
tipologiyasi va zamonaviy neyroendokrin yondashuv asosida motivatsiya
shakllanishining koʻp bosqichli mexanizmi tahlil qilinadi. Seleksiya va individual
ratsional yuklama berish tizimining ilmiy asoslanmagan holda amalga oshirilishi 10–18
yoshdagi sportchilarda yashirin jarohatlanish xavfini oshirishi koʻrsatiladi. Ushbu
nazariy-uslubiy asoslar amaliy treningda individual yondashuv uchun ilmiy zamin
yaratadi.
References
1. Selye H. The Stress of Life. — New York: McGraw-Hill, 1956. — 364 p.
2. Pavlov I.P. Dvadtsatiletniy opyt obʼektivnogo izucheniya vysshey nervnoy
deyatelnosti (povedeniya) zhivotnykh. — M.: Nauka, 1973. — 661 s.
3. Sheldon W.H. The Varieties of Human Physique: An Introduction to
Constitutional Psychology. — New York: Harper, 1940. — 347 p.
4. Heath B.H., Carter J.E.L. A modified somatotype method // American Journal of
Physical Anthropology. — 1967. — Vol. 27. — P. 57–74.
5. Ilyin E.P. Motivatsiya i motivy. — SPb.: Piter, 2002. — 512 s.
6. Carré J.M., Mehta P.H. Importance of considering testosterone–cortisol
interactions in predicting human aggression and dominance // Aggression and Violent
Behavior. — 2011. — Vol. 16(5). — P. 389–395.
7. Merlin V.S. Ocherk integralʼnogo issledovaniya individualnosti. — M.:
Pedagogika, 1986. — 256 s.
8. Balsevich V.K. Ontokineziologiya cheloveka. — M.: Teoriya i praktika
fizicheskoy kultury, 2000. — 274 s.
9. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 8-apreldagi «Sport va yoshlar
siyosatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi PF-60-son Farmoni. 10. Weinberg R.S., Gould D. Foundations of Sport and Exercise Psychology. — 7th
ed. — Champaign: Human Kinetics, 2019. — 648 p.
